Versie:09 februari 2026
We leven in een wereld vol met verhalen. Het gaat niet alleen om de verhalen die we zelf vertellen, maar ook de vele verhalen die elke dag op ons af komen. We zijn ons hiervan vaak niet bewust, maar we interpreteren de wereld om ons heen aan de hand van het narratieve. Onze interactie met onze leefwereld wordt er voor een groot deel door bepaald.
Het verhalenrepertoire verschilt per mens, want het hangt af van aanleg, ontwikkeling en (taal)omgeving. Onze leefwereld kenmerkt zich door een “dicht weefsel van verhalen “, aldus Philipp Blom. Naar mate een samenleving diverser en complexer is, zoals de onze, komt dat ook in de verhalen tot uiting. De leefwereld heeft een enorm verhalenrepertoire tot zijn beschikking om zijn publiek te bereiken, maar het hangt van vele factoren af of ze daar ook in slagen.
Bohlmeijer1 en Sools2 maken onderscheid tussen “grote en kleine” verhalen.
De “grote” verhalen geven antwoorden op existentiële levensvragen en bieden een universele oriëntatie, mede gebaseerd op religie en/of politieke en/of culturele normen en waarden. Het gaat o.a. om vragen, zoals “wie ben ik? Wie wil ik zijn als persoon? Wat is de zin van het leven en wat maakt mijn leven zinvol? Welke keuzes moet ik maken gezien mijn overtuiging en mijn beeld van de wereld? Is er leven na de dood?
Het christendom, de islam, maar ook het kapitalisme of het marxisme e.d. pretenderen antwoorden op dit soort vragen te geven. In feite zijn alle religies en ideologieën gebaseerd op “grote verhalen”. Met name religieuze verhalen, maar ook politieke religies als het fascisme, zijn samenhangende narratieven met een begin- en een eindtijd. Het zijn normatieve verhalen die fungeren als “canons”. Er wordt geoordeeld of je wel of niet goed leeft of hebt geleefd en geven toekomstperspectief, vaak tot na de dood. Ze geven betekenis aan ons bestaan en zelfs aan het lijden en het martelaarschap.
Grote verhalen hebben veel invloed op onze cultuur gehad doordat ze o.a. weergegeven zijn in historische teksten3 en in latere tijden door andere informatiedragers (media) als geschriften, boeken, radio, televisie, internet en sociale media. Zo werd en wordt informatie snel doorgegeven en verspreid. Hieruit zijn grote instellingen voortgekomen, zoals religieuze, politieke, economische en maatschappelijke organisaties. In de huidige tijd is er sprake van een enorme versnelling in de verspreiding van informatie door de invloed van “kunstmatige intelligentie” (AI).
Het zijn niet alleen deze verhalen die krachtige narratieven zijn, maar ook o.a. klassieke verhalen, zoals de Ilias en Odysseus. Het zijn historische narratieven, die o.a. vertellen dat adeldom verplicht, deugden benoemen of het schoonheidsideaal weergeven. Ook het geschreven recht heeft veel invloed gehad, aldus Lendering.
Een kenmerk van grote verhalen is dat ze nogal statisch en gesloten van karakter zijn. Ze verklaren waarom zaken zich ontwikkeld hebben of ontwikkelen volgens een oorzakelijk verband, waarbij vaak een beroep wordt gedaan op gebeurtenissen in het verleden. De verhalen kenmerken zich door een hoge “vertelbaarheid” en weten door hun narratieve technieken het publiek te raken. Vaak is er sprake van één actieve verteller, die alwetend is. Het plot is sluitend en open eindes worden vermeden. De context wordt vaak niet van belang geacht. Het gaat om de morele boodschap.
Voor het dagelijks leven spelen “zgn. kleine” verhalen een belangrijke rol, omdat hierdoor meningen, oriëntaties, beelden, referentiekaders en levensverhalen ontstaan, aldus Sools. Er kan een relatie zijn met “grote verhalen”, maar dat hoeft niet altijd. Persoonlijke ervaringen maken vaak deel uit van de “kleine verhalen”. Ze worden vaak belangrijker geacht dat feitelijke, abstracte, wetenschappelijke waarheden. Een slechte ervaring met een type auto heeft veel meer invloed dan het feit dat er honderdduizend rondrijden zonder problemen. Een persoonlijk verhaal is vaak incompleet en de feitelijke argumentatie ontbreekt nogal eens, maar daar trekt het verhaal zich weinig van aan. De verhalen hebben meestal geen duidelijke structuur of sluitend plot. De gebeurtenissen hebben zich afgespeeld in het leven van de verteller of spelen in de actualiteit of worden verwacht. De verhalen zijn ingebed in een lokale context en zijn dus niet universeel van karakter. De luisteraars vertellen vaak mee en spelen actief in op de vertelling, zodat de ervaringen worden gedeeld en in feite sprake is van een co-vertelling.
De verhalen hebben wel kracht en zijn, in elk geval, voor de verteller belangrijk. Het gaat om het leven zelf, met alle onzekerheden van dien. De analyse van deze verhalen geven zicht hoe betekenis wordt gegeven en hoe het gedrag van de verteller is beïnvloed (Bohlmeijer). De verhalen vanuit de leefwereld resoneren meer of minder expliciet in onze persoonlijke verhalen.
Schematisch samengevat:
| Grote collectieve verhalen | Kleine persoonlijke verhalen |
| Statisch, gesloten temporele en causale orde (oorzaak – gevolg) Expliciete normen en waarden Het verleden speelt een grote rol Hoge vertelbaarheid; aantrekkelijke narratieven. Een actieve verteller die alwetend is Los van de actuele context Het verhaalt klopt en heeft een duidelijk plot. Is in staat een groot publiek te bereiken | Nogal fragmentarisch; procesmatig; geen sluitend plot; ervaringsgericht; dynamisch; het gaat om het concrete leven Ervaringen uit het verleden; een mogelijke, toekomstige of nog aan de gang zijnde gebeurtenis. Vertelbaarheid is erg persoonlijk; geen alwetende verteller Een gedeelde ervaring van meerdere co-vertellers (heen- en weer gedrag) Inbedding in een lokale, particuliere context. |
Jona Lendering
Anneke Sools
Ernst Bohlmeijer
1 Bohlmeijer E.T.- Eudaimonia. Voer voor psychologen. Pleidooi voor een heroriëntatie van de geestelijke gezondheidszorg. Oratie 12 januari 2012 van Universiteit van Twente
2 Sools Anneke, De ontwikkeling van narratieve competentie. Bijdrage aan een onderzoeksmethodologie voor de bestudering van gezond leven. Proefschrift 2010. Universiteit voor Humanistiek, Utrecht
3 Lendering Jona. Invloedrijke antieke teksten. Inspiratie en invloed. You Tube, 31 dec. 2021. Zie ook zijn blog Mainzer Beobachter.