Versie: 21 december 2025
Verschillende onderzoekers (o.a. Blumenberg1, Taylor, Mc Adams2, Harari3) wijzen erop dat er waarschijnlijk een evolutionair belang aan het vertellen en doorgeven van verhalen ten grondslag ligt. De evolutie van de mens zou niet los kunnen worden gezien van het bedenken van verhalen. Harari geeft het narratief zelfs een centrale rol bij de beschrijving van zijn geschiedenis van de mensheid. Philip Blom4 noemt de mens niet voor niets “een verhalend diersoort”.
In de narratieve competentie krijgen iemands identiteit, disposities (aanlegfactoren) kennis en vaardigheden vorm en inhoud. Mensen beschikken over taal en deze wordt gebruikt om o.a. verhalen te vertellen. De Franse filosofe Nathalie Heinich5 noemt dit het presenteren van een verhaal. In de presentatie komt naar voren wat mensen meemaken en ervaren. Hoe ze tegen de wereld aankijken, de waarden die belangrijk worden gevonden en welke motieven en emoties een rol spelen.
Ook de identiteit (zelfbeeld) van iemand komt naar voren. Dat kan meer of minder expliciet. Mensen kunnen zich gedeisd houden, maar ook hun identiteit juist benadrukken en hiervoor erkenning eisen. Zo is het mogelijk dat ze strijders voor hun eigen cultuur of religie worden. Als de politiek dit oppikt wordt het in een politieke context getrokken. Verhalen kunnen veel kracht en invloed hebben in de samenleving.
De wijze waarop mensen verhalen doorgeven kan heel verschillend zijn. Het bewust presenteren van verhalen betekent dat er sprake is van expliciet narratief gedrag en handelen. De meeste geëigende vormen zijn vertellen en schrijven, maar er zijn ook andere mogelijkheden van narratieve expressie, zoals literaire, beeldende, muzikale en andere kunstzinnige creaties. Dat hangt o.a. af van het verhalenrepertoire dat iemand tot zijn beschikking heeft en de middelen die worden gebruikt.
Ook de verhalen blijven in ontwikkeling want we interpreteren de wereld nu eenmaal voortdurend. Verhalen worden hierop aangepast. De context is altijd medebepalend, want je maakt keuzes binnen de mogelijkheden en beperkingen die het leven je oplegt (Halsema6).
In zijn narratieve presentatie legt de mens een verbinding met zijn sociale leefomgeving. Judith Butler7 spreekt in dit verband over performatieve taal. Taal is een handeling die onze sociale werkelijkheid mede bepaalt. Taal wordt gebruikt om een bepaald effect teweeg te brengen. Dat geldt zowel voor individuele taal als de taal en de verhalen die deel uitmaken van onze leefwereld.
Het presenteren is een belangrijk onderdeel van de narratieve cyclus, die dus bestaat uit onze narratieve identiteit (het zelf) – de presentatie van onze verhalen – de (sociale) leefwereld waarin we leven en de beïnvloeding van de mens vanuit de wereld (toeschrijving).
1 Blumenberg Hans- Mythos in Geschichte und Gegenwart. Aspekte philosophischer Mythentherorien im 20. Jahrhundert. (Leergang op website)
2 Mc Adams Dan P. The stories we live. Personal Myths and the Making of the Self, 1993.
3 Harari Yuval Noah- Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid. 2014 (eerste druk) 2020 39ste druk
4 Blom Philipp- Verhalen waarin wij geloven. Vander Leeuwlezing 2012
5 Heinich Nathalie – Interview met Peter Giesen. Volkskrant 7 dec. 2019
6 Halsema Annemie- Zie je leven als een verhaal met een plot. Interview Maurice van Turnhout. Trouw 22 maart 2016
7 Kielgang Elena. Performativiteit: hoe en waarom taal ons kan “verwonden”. De macht en potentie van belichaamde taal in het politieke veld. Bespreking filosofie van Judith Butler. Bachelor thesis Erasmus Universiteit Rotterdam 2016